"Nếu tôi biết anh mua thứ này thì tôi đã cản rồi". Một người bạn lan giàu kinh nghiệm nói với tôi như thế. Nhưng anh ta không biết tôi đã có ý định phải mua cho được một cây "Lan Đen" trong kỳ triển lãm này. Bỏ ra một trăm đồng để thử thách cả năm trời kể cũng đáng chứ.

Cách đây hơn hai năm, trong một cuộc triển lãm quốc tế tại miền Nam Cali, tôi thấy bày bán một loại lan lạ chừng mười mấy bông hoa đen nhánh. Người bán có vẻ nâng niu lắm trong khi khách mua xúm quanh trầm trồ khen lấy khen để một cây lan đen làm mẫu. Ai nấy đều xin chụp hình nhưng không thấy ai mua vì giá quá cao. Một trăm đồng một củ trơ trọi, không lá, không rễ. Nếu bỏ đâu đó chắc chẳng ai thèm lượm. Dĩ nhiên tôi cũng xin chụp một tấm hình do người bán bưng hai tay một cách cẩn thận. Không ngờ tấm hình lại in đậm trong đầu cả năm sau, tiếc rẻ tại sao không mua? mua về liệu nó có sống không? Và tôi hẹn năm nay phải mua cho được một cây dù giá có cao để thi thố khả năng kiên nhẫn của mình.

Hình 1 (14-2-2010)

Tôi tham dự đủ ba ngày triển lãm hoa lan tại Westminster Mall và cuối cùng dứt khoát phải mua cho bằng được vì còn mấy giờ nữa là đóng cửa. Mấy củ lan này đắt tiền, dễ bị mất nên người bán cất vào một học tủ riêng, chỉ ai hỏi mua thì mới mở tủ lấy ra cho xem. Người bán đưa cả khay cho tôi lựa. Tôi chọn 5 củ mà tôi cho là tốt theo ý nghĩ của tôi sau đó lại nhờ người bán chọn cho một trong 5 củ đó. Tôi thường hỏi tại sao ông ta chọn cây này mà không lấy cây kia và qua đó người bán giảng cho mình nghe lý do chọn cây tốt. Tôi thì tin vào sự thành thật của người bán cộng với kinh nghiệm vốn có của mình để mua lan.

Hình 1: Củ lan đen Fdk. After Dark 'SVO Black Pearl' FCC/AOS tôi mua của nhà vườn Sunset Valley Orchids (SVO) ngày 14-2-2010. Củ lan căng cứng, cao gần 5" (12.5 cm), bề ngang 1. 6" (3.8 cm), không nhăn nheo, chứng tỏ cây sau này sẽ mạnh. Một mầm non cao gần 1" (2.5 cm) đã nhú, báo hiệu một sức sống mới. Bên cạnh còn hai củ nhỏ sẽ tăng trưởng thêm sau này. Củ lan được trồng trong chậu nhựa đen đường kính 3" (7.5 cm). Khi mua về, củ chỉ còn rễ cũ đã khô, chưa có rễ mới vì còn trong mùa ngủ đông.

Hình 2 (thay bằng chậu thuỷ tinh)

Hình 2: Người bán dặn dù mua về nhưng không được tưới cho đến khi mầm đã lên cao và rễ dài khoảng 4-5" (10-12.5 cm). Do đó tôi thay qua chậu bằng thuỷ tinh để dễ theo dõi độ dài của rễ. Thời gian chờ đợi thật khó chịu vì chỉ sợ không tưới, cây lan sẽ khô mầm non. Tôi phủ một lóp rêu mỏng và chỉ phun sương trên mặt rêu này để có độ ẩm chứ không cần tưới nước đẫm. Xin chú ý mầm non mới nhú cao khoảng 1" (2.5 cm).

Hình 3: Đến ngày 30-3-2010 củ và mầm đã có dấu hiệu tăng trưởng. Củ đã dài hơn (gần 5" (12.5 cm)) và mầm đã gần 2" (5 cm). Lá bắt đầu thành hình Nhưng vẫn không được tưới nước vì rễ chưa đủ dài. Người bán nói nếu tưới sớm quá cây sẽ chết. Điều này cho ta biết trong thời gian không tăng trưởng hay ngủ (vào mùa Đông) cây khô rễ nên không cần nước. Ngược lại, nếu cứ tưới nhiều sẽ làm củ úng nước, và sẽ thúi. Không tưới (để khô) cũng là một cách cây phải mọc rễ khi tới thời kỳ tăng trưởng. Do đó, mọc rễ là biểu hiệu của tăng trưởng và cần nước, cần tưới.

Hình 4: Ngày 20-4-2010 lá đã dài trên 5" (12.5 cm). Rễ đã ra nhiều và dài hơn. Tôi bắt đầu tưới nước mỗi ngày vì cây đã vào mùa tăng trưởng mạnh. Phân 20-20-20 được pha vào bình xịt và tưới cách ngày.

Hình 3 (30-3-2010)

Hình 4 (20-4-2010)

Hình 5: Khi cây có dấu hiệu tăng trưởng mạnh, tôi sang cây vào chậu đất và được đem ra chỗ có nắng sáng khoảng ba giờ mỗi ngày (từ 9-12 giờ sáng, thời tiết Nam California). Sau đó, đem cây vào chỗ mát, thoáng gió. Chậu đất có tác dụng giữ độ ẩm lâu mà lại ít giữ nước so với chậu nhựa.

Cây Lan Đen Hình 5 (6-5-2010)

Đây là một cây lai tạo của Sunset Valley Orchids với tên " Fdk. After Dark 'SVO Black Pearl' FCC/AOS".

Kết qủa lai giống của cây Mo. Painted Desert 'SVO' HCC/AOS với cây Ctsm. Donna Wise 'Kathleen' AM/AOS được đặt tên 'SVO Black Pearl', là loại thành công nhất về lai tao hoa lan đen. Khi ra hoa, một cây có thể cho từ hai đến bốn nhánh rũ mà mỗi nhánh có từ 15 đến 22 hoa. Hoa có thể từ sáu đến bảy tuần mới tàn.

Theo Bác Bùi Xuân Đáng trong bài Catasetum Rich ex Kunth, ông bà Ed và Donna đã lai giống được cây Ctsm. Donna Wise 'Kathleen'AM/AOS. Sau đó, Fred Clark đã lai giống với Mo. Painted Desert 'SVO' HCC/AOS để có cây After Dark 'SVO Black Pearl' FCC/AOS. (ghi chú: Mo =Mormodes, Ctsm = catasetum; SVO = Sunset Valley Orchids, Fdk = Fredclarkeara).

Mục đích của lai giống này là tạo ra giống lan mới tăng trưởng mạnh, màu khác biệt (đen), hình dáng mới và nhiều hoa với phẩm chất cao về màu sắc, kích thước cũng như dễ trồng.

Cây lai kết hợp màu sắc của giống Mormodes và hình dáng của giống Cycnoches, nên gọi chung là Cycnodes hybrids (Cycnoches X Mormodes).

Người ta gộp chung các loại Cycnoches, Catastums, Mormodes và Clowesia vào một nhóm chung là Catasetinae vì chúng có những đặc tính chung về cách trồng tỉa. Cây lan đen kết hợp bởi hai giống Catasetums và Mormodes nên đều cần chăm sóc như Catasetinae là loại mọc từ Mễ-tây-cơ đến miền nhiệt đới Trung Mỹ. Phần lớn cây nguyên giống có gốc Ba-tây.

Đặc điểm chung của lọai Catasetinae là cần phân biệt hai giai đoạn tăng trưởng và nghỉ ngơi hay còn gọi là thời gian ngủ (ngủ Đông).

Thời kỳ tăng trưởng cần tưới nhiều để tăng độ ẩm và bón phân đều hơn, nhằm gia tăng độ lớn của cây. Trong thời gian ngủ, cây không phát triển nên nước và phân bón phải ngưng toàn bộ. Lúc này rễ đã héo có tưới cũng vô ích mà còn làm úng củ mầm. Củ mầm đã chứa đủ nước và chất dinh dưỡng cho mùa ngủ Đông.

Cây Catasetinae bắt đầu tăng trưởng vào chớm Xuân nhưng việc tưới nước còn phải đợi cho đến khi rễ đã dài 3-5". Do đó, tưới nước căn cứ vào tình trạng phát triển của rễ chứ không căn cứ nhiều vào thời tiết. Khi rễ đã dài, mạnh, báo hiệu cây đang giai đoạn phát triển, kéo dài từ 3 đến 4 tháng. Giai đoạn này cần nước và phân dồi dào. Tuỳ theo môi trường, khi hậu, đất trồng... mà tưới mỗi ngày hay 2-3 lần/ tuần. Giai đoạn này cần phân cân bằng. Ánh sáng có thể bằng hay cao hơn chút ít so với Cattleya. Sau 2 tháng có thể bón phân với chỉ số giữa cao hơn cho cây kịp ra hoa.

Sau khi hoa tàn, vào cuối Thu, cây có những dấu hiệu chuẩn bị thời gian ngủ như lá bắt đầu vàng, nâu. Lúc này ngưng tưới phân và giảm tưới nước xuống phân nửa (khoảng 15 tháng 11) và khi lá rụng hết thì ngưng tưới nước luôn (khoảng 1 tháng Giêng)

Ánh sáng: tương tự ánh sáng dùng cho Cattleyas (2500-4000 fc). Nên để cây quay về hướng Nam, nhiều nắng, cần có lưới che bớt.

Chất trồng: cây lớn, pha 3/1 giữa Kiwi bark với Perlite nhỏ. Cây nhỏ trồng trong chậu 3'' (7.5 cm) dùng New Zealand sphagnum moss với dưới đáy lót 1/3 chất foam.

Chậu: Catasetinae không thich chậu chật. Chọn chậu có thể dùng được 2-3 năm.

Phân: Theo SVO, trung bình có thể dùng 1 thìa phân/ 1 gallon (4 lít) nước trong thời tăng trưởng.

Ra hoa: Cây hoa Lan đen này sẽ từ từ vàng lá và rụng khi mùa Đông tới. Cây sẽ ra hoa vào tháng Ba năm sau. Cánh hoa đều một màu đen tuyền, bóng láng, đầu cánh hoa không bầu dục hay tròn mà nhon đầu.

Hình của Pine Ridge Orchids (Internet)

Hình của Sunset Valley Orchids, Vista, California (Internet)

Về lan Cymbidium màu đen, chúng tôi thấy có cây Cym. Kiwi Midnight 'Geyserlan' FCC/AOS sẽ được trình bày trong một dịp khác.

Hình cây lan đen sau gần 8 tháng trồng: - 3 củ lan cũ vẫn không đổi - Mầm lan trước đây chưa được 1" (2.5 cm) nay đã dài 8" (20 cm). - Lá dài hơn 1 foot (30 cm). - Lá sẽ vàng khoảng tháng 11 và cây ngủ đông cho đến tháng Ba rồi ra hoa. (Xem hình bên)

Cây Lan Đen Hình 5 (6-5-2010)

10-4-2010